Review sách: Doctor Zhivago

Lâu rồi không viết review tiểu thuyết. Ban đầu định viết kiểu “ngoại giao” (ờ cũng hay nhưng còn nhiều hạn chế v.v….) nhưng nghĩ lại thấy ngoại giao thì cũng không ai đọc, nên sẽ review ở mức hơi “tàn bạo”.

Doctor Zhivago không phải là sách nổi tiếng, ít nhất là mình chưa bao giờ biết tới quyển này, mãi đến cách đây 1-2 năm khi nghe Lara Fabian hát Mademoiselle Zhivago. Âm nhạc của Lara vô cùng lôi cuốn về cảm xúc, và album này bản thân nó cũng có một tầm sâu nhất định (mà có thể xứng đáng một bài review khác được), vì vậy có thể nói mình biết tới Doctor Zhivago là do Lara Fabian.

bac-si-zhivago

Vậy Lara Fabian thì liên quan gì tới Doctor Zhivago? Trong một cuộc phỏng vấn, Lara nói rằng khoảng năm 195x, mẹ cô xem phim Doctor Zhivago, và vì quá cảm động nên bà quyết định đặt tên cho cô theo tên của Lara Fyodorovna, nhân vật trong phim. Và đương nhiên, Doctor Zhivago, bản tiểu thuyết, chính là nguyên bản của bộ phim kia. Trong truyện, Lara Fyodorovna yêu nồng cháy và có khoảng thời gian sống chung với bác sĩ Yuri Zhivago, nên có thể gọi cô là mademoiselle Zhivago cũng được. Cái tên Mademoiselle Zhivago từ đó gắn liền với Lara Fabian, và trong một chừng mực nào đó, có thể Lara Fabian cũng tin rằng cái tên này nói lên nhiều điều về cuộc đời cô.

Bản thân tiểu thuyết Doctor Zhivago cũng có số phận đặc biệt. Ra đời vào khoảng 1955, giữa lúc chiến tranh lạnh đang căng thẳng, nhưng tiểu thuyết kể về thân phận những con người nhỏ bé trong khoảng thời gian 1900-1933, thời gian mà nước Nga trải qua những cơn chuyển mình vĩ đại: Thế chiến 1, Cách mạng tháng 10, nội chiến với Bạch vệ và hàng loạt những xung đột khác về giai cấp, lợi ích… Trong bối cảnh đó, sách thể hiện những quan điểm mà chính quyền Xô Viết đương thời không chấp nhận, nên bị cấm phát hành ở Nga. Tuy nhiên, bằng sự “giúp đỡ” của CIA và IM5, tiểu thuyết được tuồn ra nước ngoài, xuất bản và trở thành hiện tượng. CIA và IM5, vì mục đích tuyên truyền chống Xô Viết, ra sức lobby để tác phẩm này đạt giải Nobel văn học năm 1958, và chuyển thể thành phim sau đó. Mặc dù nhà nước Xô Viết không cho tác giả Boris Pasternak (vốn là một nhà thơ) nhận giải Nobel này, nhưng nhiều năm sau giải thưởng vẫn được trao cho hậu duệ của ông.

Một tiểu thuyết có “lí lịch” và bối cảnh như vậy hiển nhiên là đáng đọc?

Erhh, cũng còn tuỳ. Bỏ qua các chi tiết chính trị, thì đây là một vài nhận xét về tác phẩm.

Nhìn chung tiểu thuyết ở mức trung bình. Pasternak, hẳn là một nhà thơ, nên thủ pháp viết tiểu thuyết không được chặt chẽ, có cảm giác người viết khá lỏng tay, gấp sách lại người đọc có cảm giác vừa thừa vừa thiếu, không trọn vẹn, một cảm giác đáng tiếc cho một tác phẩm đáng lẽ đã có thể trở thành kinh điển.

Mặc dù vậy, câu chuyện kể trong tiểu thuyết là câu chuyện của những con người phi thường (trừ nhân vật chính), trải qua những biến chuyển phi thường của cả thời đại và số phận, những định mệnh tình cờ, v.v… làm cho độc giả hứng thú từ đầu đến cuối. Một câu chuyện như vậy, nếu được kể bởi một tay viết tài tình hơn, thì có lẽ đã trở thành một tác phẩm để đời.

Cụ thể về thủ pháp, tiểu thuyết bắt đầu khá “lung tung”, với những lát cắt về những người tưởng chừng không liên quan gì với nhau. Người đọc có kinh nghiệm sẽ trông đợi được chiêm ngưỡng ngòi bút biến hoá của  tác giả để đặt tất cả vào trong một bức tranh tổng thể, nhưng đáng tiếc Doctor Zhivago không làm được trọn vẹn việc đó. Câu chuyện tiếp tục khi Yuri Zhivago trưởng thành, và sau đó thì chỉ gói gọn vào 3 hay 4 nhân vật. Khá nhiều đoạn dư thừa, chẳng hạn miêu tả quá kĩ cuộc nổi dậy của thợ thuyền Moscow ở khoảng đầu tiểu thuyết.

Tác giả tỏ ra rất khéo léo và tinh tường khi viết văn tả cảnh. Có những trường đoạn mà cả một rừng thông (hoặc cây gì đó không nhớ rõ) hiện ra rất đẹp trong một buổi chiều cuối thu ở vùng Viễn Đông, cùng với Zhivago tạo nên một bức tranh rực rỡ. Tuy nhiên Pasternak lại tỏ ra rất hạn chế trong khả năng miêu tả tâm lí nhân vật. Có những hành động của nhân vật (chồng của Lara tự dưng xin đi lính, Lara tự dưng xin làm y tá trong quân đội để tìm chồng, v.v…) không được miêu tả kĩ càng. Đây đều là những quyết định phi thường trong bối cảnh của nó, và người đọc trông chờ những trường đoạn thuyết phục hơn, nhưng tất cả những gì Pasternak có thể làm là kể lại trong vỏn vẹn 3-4 câu. Có thể đây là hạn chế cố hữu vì Pasternak vốn là nhà thơ,  hoặc đây có thể là thủ pháp “tảng băng trôi” vốn thịnh hành trong văn chương từ giữa thế kỉ 20, nhưng ngay cả như vậy thì những người đọc văn học cổ điển cũng có đôi chút hụt hẫng.

Một điểm nhấn trong lối kể chuyện của tác giả là các nút thắt được tạo và mở ra khá bất ngờ, vào những lúc mà người đọc không hề trông đợi. Thông thường những điểm nút như vậy sẽ bắt đầu bằng một vài đoạn thoại dài lê thê không cần thiết của các nhân vật, dài đến nỗi người đọc bắt đầu xao lãng, để rồi kết thúc bằng chỉ một hoặc hai câu quan trọng. Thủ pháp này làm cho việc đọc Doctor Zhivago khá thú vị vào lúc đầu, nhưng khi người đọc đã quen rồi thì trở nên khá dễ đoán.

Một motif lặp đi lặp lại trong cả tác phẩm là sự sắp đặt định mệnh của tạo hoá (được hình tượng bằng Chúa – có thể đoán Pasternak khá mộ đạo). Tất cả những tình cờ của số phận lặp đi lặp lại trong cuộc đời các nhân vật. Yuri tình cờ nhìn thấy Lara 2 lần khi còn trẻ, để rồi lại găp nhau trong quân đội, để rồi sau đó lại gặp nhau trong thư viện ở Urals, và kể cả khi Lara tìm thấy Yuri khi Yuri qua đời. Những sự kiện ngẫu nhiên như vậy cứ xoắn lấy cuộc đời của các nhân vật, làm cho họ không rời ra được, ngay cả khi lưu lạc và xô đẩy bởi những cuộc biến chuyển vĩ đại của thời thế.

Về cuối tiểu thuyết, tác giả tỏ ra “đuối”, và đôi khi không còn nhận ra là tác giả hay là nhân vật trong truyện. Đây là lỗi khá phổ biến của những người mới viết  tiểu thuyết, hoặc những người cả đời chỉ viết đúng một quyển. Những đoạn miêu tả lê thê về tâm hồn thơ phú của Yuri không khỏi khiến người đọc liên tưởng tới chính tác giả (Pasternak là nhà  thơ, cũng yêu người khác ngoài vợ, như Yuri Zhivago). Đây có thể là điểm hay hoặc điểm dở, tuỳ người đọc.

Cùng là nhà thơ, nhưng tiểu thuyết của Victor Hugo thì khác hẳn. Mặc dù rất dài dòng ở rất rất nhiều điểm không cần thiết, nhưng văn của Hugo rất “chắc”, các nhân vật và sự kiện xảy ra không hề ngẫu nhiên, mà theo một sự sắp đặt nào nó. Đọc văn của Hugo, người đọc sẽ cảm thấy như đang được chiêm ngưỡng một thiết kế hoàn mĩ từ đầu đến cuối của một kiến trúc sư tài hoa. Đây là điểm chung của rất nhiều văn hào cổ điển. Pasternak, cố nhiên, vẫn chưa đạt được tới mức độ đó. Trong Doctor Zhivago, vẫn có những chi tiết, sự kiện mà nếu bỏ ra thì cũng không ảnh hưởng gì tới câu chuyện, rất nhiều chi tiết tỏ ra rất ngẫu nhiên và không thuyết phục được người đọc.

Tóm lại, riêng về giá trị nghệ thuật, tiểu thuyết không có nhiều điểm mới, và với sự lỏng lẻo trong cách kể chuyện, tiểu thuyết khó làm hài lòng những người đọc khó tính.

Về mặt tư tưởng, sách cũng là một sự thất vọng. Được kể dưới góc nhìn của bác sĩ Zhivago, một người thuộc tầng lớp tư sản (nhưng bị phá sản trước Cách mạng tháng 10), sách hiển nhiên mang những quan điểm không phù hợp với chính quyền Xô Viết. Giống như phần lớn giai cấp tư sản thời đó, ban đầu Zhivago rất có cảm tình với Cách mạng và phong trào công nhân, với chủ nghĩa Marx. Đã có những lúc Zhivago nghĩ rằng đây là định mệnh của nước Nga, khi là đất nước đầu tiên thực hiện sự chuyển biến vĩ đại đó. Tuy nhiên sau khi Cách mạng tháng 10 thành công, chính quyền Xô Viết thực thi hàng loạt chính sách chống lại tư sản và tiểu tư sản (và ấu trĩ trong điều hành kinh tế), cuộc sống của Zhivago trở nên khó khăn. Giữa cơn bĩ cực, Zhivago hoàn toàn vỡ mộng về phong trào công nhân, về sự chuyển biến vĩ đại của đất nước. Xung quanh mình, Zhivago chỉ thấy những con người dốt nát, nghèo nàn về văn hoá và thị hiếu, tính tình cục súc, “hoang dã” (từ dùng trong truyện), và hiển nhiên cảm thấy lo lắng khi nghĩ rằng những người này sẽ là lực lượng lãnh đạo xã hội.

Đây có thể nói là loại tâm lí điển hình của một nửa xã hội Nga lúc bấy giờ. Có thể liên hệ rất nhiều tâm lí này với một vài giai đoạn lịch sử ở VN. Tuy nhiên, với tầm vóc như vậy, lẽ ra tác phẩm đã có thể có một tầm vóc lớn hơn, nếu nó nêu bật lên được một vài nét tư tưởng nào đó. Đáng tiếc là người đọc không tìm thấy được điều này. Pasternak có vẻ vẫn chưa đạt đến được tầm vóc của những nhà văn đi trước, ông tỏ ra lảng tránh cho Zhivago bàn luận về triết học và tư tưởng chính trị. Quan điểm của Zhivago bị cắt vụn và tản mát trong tác phẩm, và thật sự thì không thể tìm ra được một quan điểm gì rõ ràng. Thêm vào đó, là một người ngoan đạo và chịu ảnh hưởng của người dượng là cha cố, quan điểm của Zhivago lại càng rối rắm. Có thể đoán Zhivago cổ vũ cho một dạng Chủ nghĩa Cộng sản gần với Lev Tolstoi, nhưng ngay cả điểm này người đọc cũng không tìm thấy nhiều bằng chứng chắc chắn. Có thể nói tác giả thất bại trong việc khoác lên người Zhivago một tầm vóc lớn hơn. Thêm vào đó, tài năng của Zhivago được thể hiện khá mờ nhạt, thành ra Zhivago, dù là nhân vật chính, lại có lẽ là nhân vật kém cỏi, tầm thường nhất trong truyện.

Gần cuối truyện, có một trường đoạn đối thoại giữa Zhivago và Pasha (lúc bấy giờ là tướng lĩnh Cách mạng – dù đang bị truy sát bởi chính đồng chí của mình). Người đọc trông chờ đây sẽ là một cuộc tranh luận “long trời lở đất” về xung đột tư tưởng, nhưng cuối cùng lại thất vọng. Câu chuyện giữa hai người nhanh chóng được chuyển sang Lara – người phụ nữ mà cả hai cùng yêu, và có lẽ chỉ có 2 người cảm thấy vui vẻ với cuộc trò chuyện đó, để lại một cảm giác “hụt hẫng” ở người đọc.

Tuy nhiên có lẽ hình ảnh Pasha, một tướng lĩnh khét tiếng của Cách mạng, nhưng chỉ vì không là Đảng viên nên bị truy sát để cuối cùng phải tự tử, cũng đã là một ẩn dụ mang nhiều ý nghĩa.

Cuối cùng, có lẽ tác phẩm nổi bật ở giá trị sử liệu. Không cách gì dễ hơn cho những thế hệ sau này hiểu về một giai đoạn quan trọng của lịch sử, bằng việc đọc những quyển sách như Doctor Zhivago. Trên phương diện này, Pasternak đã làm khá tốt khi miêu tả tình cảnh khốn cùng của người dân Nga sau Cách mạng và trong nội chiến, cả ở nông thôn và thành thị. Những người trước Cách mạng vẫn chỉ là quản gia, lao động… sau Cách mạng bỗng trở nên có quyền lực trong bộ máy Xô viết. Và với nền  tảng hạn chế về học vấn cũng như văn hoá, họ gây ra rất nhiều phiền hà.

Tóm lại, Doctor Zhivago đáng lẽ có thể đã trở thành kiệt tác, nhưng cuối cùng nó không được như vậy (có lẽ sẽ không được Nobel nếu CIA không ra sức lobby). Tuy nhiên mình đọc tác phẩm với rất nhiều hứng thú (có lẽ một phần vì thích Lara Fabian), và thật ra đây vẫn là một quyển sách đáng đọc.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s